Κλιματική αλλαγή και πανδημία: η συστημική συνεργατική πράξη στην ανθρωπόκαινο εποχή

Οι χωρίς σύνορα κρίσεις που αντιμετωπίζουμε, από την κλιματική αλλαγή μέχρι τον κορονοϊό, είναι κρίσεις συστημικές. Αφορούν τα αλληλο-επηρεαζόμενα ζωντανά -ανθρώπινα και μη- συστήματα και τις πολύπλοκες σχέσεις τους .
Η ανάγκη της αντιμετώπισης των κρίσεων αυτών καθιστά επιτακτικότερη την ανάγκη της συστημικής θεώρησης των πραγμάτων ως θεώρησης της αλληλεξάρτησης των ανθρώπινων και φυσικών συστημάτων του κόσμου. Ο Bateson έλεγε ότι η λογική μας πρέπει να συσχετίζεται με τη λειτουργία του έμβιου κόσμου και η σκέψη μας να συζευγνύεται με την εξελισσόμενη βιόσφαιρα για να μην απειλείται η επιβίωση μας. Η σκέψη του σήμερα φωτίζει το βίωμα των απειλών που υφιστάμεθα σε παγκόσμιο επίπεδο.
Η συστημική σκέψη μας δίνει τα εργαλεία για να κατανοήσουμε τη σημερινή κατάσταση που έχει ορίζοντα καταστροφής και ενδεχομένως τον προσανατολισμό των αλλαγών που πρέπει να γίνουν αν θέλει το ανθρώπινο είδος να επιβιώσει. Μπορούμε να αναστοχαστούμε πάνω στις προσπάθειες των συστημάτων για αυτοσυντήρηση και αλλαγή, τις διαδικασίες της αυτοποίησης και εξέλιξής τους όταν βρίσκονται σε κρίση. Γνωρίζουμε ότι τα ανθρώπινα συστήματα συντηρούν ενεργά τον τρόπο που ζούνε επιστρατεύοντας μερικές φορές μύθους και ψευδείς ιδέες, επιλέγοντας να αναγνωρίσουν κάποιες πληροφορίες που υπάρχουν στο πλαίσιο και το περιβάλλον και να αγνοήσουν πολλές άλλες, ακόμα και αν υποφέρουν από «συμπτώματα” όπως οι σημερινές κρίσεις.
Θα αποπειραθούμε να παραθέσουμε κάποια ερωτήματα που ελπίζουμε να γονιμοποιήσουν αλλά και να διατυπώσουν τον προβληματισμό όλων μας .

  1. Οι ανθρώπινες κοινωνίες κράτησαν για τον άνθρωπο το έλλογο στοιχείο, απώθησαν στο περιθώριο το ζωικό, παρόλη την πανταχού παρουσία του μέσα σε αυτές, και τον έβαλαν στην κορυφή της πυραμίδας της ζωής. Τι σκέψεις, τι έννοιες , τι βιώματα θα αναδιαμόρφωναν τη σχέση μας με το ζωικό μας στοιχείο αλλά και με τη φύση και τα άλλα ζωντανά συστήματα στη Γη; Πως θα μπορούσαμε να συμβάλλουμε στη δημιουργία μιας μη-ανθρωποκεντρικής οικολογίας όπου ο άνθρωπος δεν θα είναι στη κορυφή της αλλά θα είναι και θα φέρεται ως μέρος της φύσης;
  2. Η κλιματική αλλαγή αλλά κυρίως η πανδημία μάς έκαναν να βιώσουμε το ευάλωτο του ανθρώπινου είδους και τον ευάλωτο χαρακτήρα της ζωής εν γένει, πράγμα που είναι σε πλήρη αντίθεση με τον παντοδυναμικό και ακραία αλαζονικό Λόγο του πολιτισμού μας . Πως θα διαμόρφωνε τη δική μας θεωρία και πρακτική μια τέτοια αναγνώριση?
  3. Γνωρίζουμε ότι τα γλωσσικά μας μέσα και οι περιγραφές μας πρέπει να καταφέρνουν να περιγράψουν την δια-συνδεδεμένη συνθήκη της ατομικής, ομαδικής και συλλογικής μας ύπαρξης για να συνηχούν με τη ζωντανή σε συνεχή κίνηση διάστασή της. Πως θα έπρεπε άραγε να είναι η γλώσσα που θα αποδώσει την έμβια βασική συνθήκη της αλληλεξάρτησης στον πλανήτη Γη, ποιές οι έννοιές της, αν η δήθεν αντικειμενική γλώσσα των περιγραφών της πολιτικής και της επιστήμης μάς ωθούν να πιστεύουμε, με τον κυριαρχικό/εργαλειακό αέρα που αποπνέουν , ότι όλα είναι προς χρήση μας και όχι ότι απαρτίζουμε μαζί τους ένα έμβιο σύνολο; Ότι το περιβάλλον δεν είναι εξωτερικό για μας αλλά η βάση της ύπαρξης μας; Αν ο άνθρωπος είναι το ζώο που αρρωσταίνει από τη γλώσσα , όπως λέει ο Λακάν, μήπως μέσα από αυτήν περνάει και η δι-έξοδός του από την «αρρώστια»?
  4. Γνωρίζουμε από τον Maturana ότι όταν η εμπιστοσύνη στη σχέση με τη ζωή και τον κόσμο ταράζεται, τα συστήματα προσφεύγουν σε στρατηγικές ελέγχου και βιοπολιτικής , ελέγχου δηλαδή της ζωής, που είναι ασύμβατες (διάβαζε καταστροφικές) με τη λογική των ζωντανών συστημάτων και εγκυμονούν μεγάλους κινδύνους. Πώς μπορούμε να αναδείξουμε τη σχεσιακή ευθύνη απέναντι στον έλεγχο? Ποιές συνεργατικές πρακτικές μεταξύ ζωντανών συστημάτων μπορούν να εγκαθιδρύσουν την εμπιστοσύνη στις ομάδες, τις κοινότητες, τις σχέσεις και γενικά στις συνδέσεις;
  5. Είναι φανερό ότι στην περίπτωση της κλιματικής αλλαγής οι άνθρωποι αντιδρούμε στον τρόμο που μας προκαλεί ο ορίζοντας αυτός της καταστροφής με το να αρνούμαστε την πραγματικότητα του κινδύνου και ότι στην περίπτωση της πανδημίας αντιδρούμε στο φόβο και την αβεβαιότητα με το να παιδοποιούμαστε απέναντι σε μια εξουσία-πατέρα. Ποια γλώσσα άραγε, ποια σκέψη, ποιά πράξη θα μας βοηθήσει να υπερκεράσουμε τους τρόπους με τους οποίους όλοι/ες αποφεύγουμε να συνεργαστούμε ενεργά εναντίον της καταστροφικής προοπτικής;
  6. Οι πολιτικές εξουσίες καθώς και οι τεχνο-εξουσίες, στοχο-προσηλωμένες στην διατήρηση της εξουσίας και το κυνήγι του κέρδους , αποδεικνύονται ανίκανες να δουν τη συστημική φύση των πραγμάτων και τη θέση της κοινωνίας μέσα στη φύση και τον κόσμο. Η κλιματική αλλαγή και η πανδημία έκανε φανερή την αναγκαιότητα της συνεργασίας όλων μας για την αντιμετώπιση των συστημικών κρίσεων. Η συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών στη χάραξη, την εφαρμογή και την επίβλεψη κανόνων συμπεριφοράς φαίνεται να είναι αναγκαία και κάνει να αναδύεται η εικόνα μιας διαφορετικής διακυβέρνηση και λήψης αποφάσεων. Οι συστημικοί /ες θεραπευτές/τριες που γνωρίζουν βαθιά το αδύνατον της καθοδηγητικής αλληλεπίδρασης κατά Maturana, πώς μπορούν να συνεισφέρουν σε μια διάχυση της γνώσης αλλά και της δύναμης σε τοπικού βεληνεκούς οριζόντιες κοινωνικές ομάδες ?